Wygaszenie i zmiana zasad pomocy dla obywateli Ukrainy w Polsce

Niniejsza ustawa wprowadza istotne zmiany w przepisach dotyczących pomocy dla obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski w związku z konfliktem zbrojnym. Wiele dotychczasowych, nadzwyczajnych rozwiązań ulega wygaszeniu lub zostaje zastąpionych nowymi zasadami, które mają na celu ich lepszą integrację z polskim systemem prawnym.

Kluczowe zmiany i ich wpływ na obywateli Ukrainy:

• Legalność pobytu i PESEL UKR: Pobyt beneficjentów ochrony czasowej (posiadających status UKR) jest uznawany za legalny, a ustawa precyzuje zasady nadawania i wygaszania statusu PESEL UKR. Ważne jest, że do 31 sierpnia 2026 r. osoby ze statusem UKR muszą potwierdzić swoją tożsamość na podstawie ważnego dokumentu podróży w urzędzie gminy. Brak potwierdzenia będzie skutkował zmianą statusu na „NUE” i utratą niektórych uprawnień. Umożliwiono też wydawanie profilu zaufanego i dokumentu mobilnego mObywatel.

• Edukacja: Uczniowie z Ukrainy będą musieli spełniać polskie wymogi ukończenia szkoły podstawowej i egzaminu ósmoklasisty. Wprowadzono również podstawę programową dla dodatkowej nauki języka polskiego, a także możliwość tworzenia innych lokalizacji prowadzenia zajęć do 31 sierpnia 2026 r..

• Opieka zdrowotna: Beneficjenci ochrony czasowej z PESEL UKR, należący do określonych grup (np. ofiary tortur, osoby do 18. roku życia, kobiety w ciąży/połogu, osoby w ośrodkach zakwaterowania), mają dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej, z pewnymi wyłączeniami. Pokrywane będą koszty leczenia osób poszkodowanych w wyniku działań wojennych. Świadczenia w nagłych wypadkach przysługują wszystkim.

• Pomoc społeczna i świadczenia: Beneficjenci ze statusem UKR mogą ubiegać się o świadczenia z pomocy społecznej (schronienie, wyżywienie, zasiłki celowe), świadczenia rodzinne (np. 500+/800+) oraz świadczenie „Aktywny rodzic” (dawne „żłobkowe”). Ustawa wprowadza jednak mechanizmy weryfikacji i wstrzymywania wypłat (np. w przypadku wyjazdu z Polski, braku realizacji obowiązku szkolnego, niestawienia się na wezwanie ZUS).

• Zakwaterowanie: Państwo nadal będzie wspierać zapewnienie pobytu i wyżywienia dla najbardziej potrzebujących beneficjentów ochrony czasowej, choć na określony czas. Wprowadzono ułatwienia w procedurach użyczania mieszkań oraz zawierania umów najmu okazjonalnego.

• Rynek pracy i działalność gospodarcza: Utrzymana zostaje możliwość wykonywania pracy bez zezwolenia oraz prowadzenia działalności gospodarczej dla beneficjentów ochrony czasowej. Pracodawcy będą mieli obowiązek powiadamiania powiatowych urzędów pracy o zatrudnieniu takich osób.

• Opieka nad dziećmi: Ustawa szczegółowo reguluje zasady ustanawiania i nadzoru nad opiekunami tymczasowymi dla małoletnich bez opieki. Umożliwia także obywatelom Ukrainy, którzy przybyli z dziećmi, pełnienie funkcji rodzin zastępczych, nawet z uproszczonymi wymogami szkoleniowymi.

• Wygaszenie ułatwień: Przepisy dotyczące uproszczonego dostępu do niektórych zawodów medycznych, np. lekarza, lekarza dentysty, pielęgniarki czy położnej, zostają uchylone. Ustawa wygasza również szereg artykułów z dotychczasowej ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, co oznacza koniec wielu tymczasowych ułatwień.

Ustawa wchodzi w życie 5 marca 2026 r., choć niektóre jej przepisy zaczną obowiązywać później (np. 1 stycznia 2027 r.) lub w terminach zależnych od ogłoszonych komunikatów.