Wszystko o spółdzielniach socjalnych: zasady działania i wsparcia

Niniejszy dokument to ujednolicony tekst ustawy o spółdzielniach socjalnych, co oznacza, że zawiera wszystkie dotychczasowe zmiany wprowadzone od 2006 roku, w tym te z marca i września 2025 roku. Jego głównym celem jest zapewnienie jasnych i aktualnych przepisów dotyczących tego specyficznego rodzaju przedsiębiorstw społecznych.

Kogo dotyczy ustawa i co zmienia w praktyce?

Ustawa dotyczy przede wszystkim osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, które mogą stać się członkami lub pracownikami spółdzielni socjalnych. Są to między innymi:

• Osoby bezrobotne, w tym młode do 30. roku życia i starsze po 50. roku życia.
• Osoby z niepełnosprawnościami.
• Osoby wychodzące z zakładów karnych lub poprawczych.
• Osoby korzystające z pomocy społecznej, świadczeń rodzinnych lub będące w systemie pieczy zastępczej.
• Uchodźcy lub osoby korzystające z ochrony uzupełniającej.

Dotyczy także organizacji pozarządowych, jednostek samorządu terytorialnego i kościelnych osób prawnych, które mogą zakładać i wspierać takie spółdzielnie.

Kluczowe prawa i obowiązki

Dla osób indywidualnych: Ustawa daje szansę na zatrudnienie i aktywizację zawodową, często z wsparciem w postaci finansowania składek na ubezpieczenia społeczne z Funduszu Pracy. Dzięki temu osoby potrzebujące otrzymują realne wsparcie w stabilizacji swojej sytuacji życiowej i zawodowej. Po 12 miesiącach pracy w spółdzielni, pracownicy mają prawo ubiegać się o członkostwo.

Dla spółdzielni socjalnych: Mają obowiązek przeznaczania znacznej części wypracowanego zysku (nadwyżki bilansowej) na cele społeczne i reintegracyjne, a nie na podział między członków. Muszą też zatrudniać określoną liczbę osób z grup zagrożonych wykluczeniem. Ustawa zwalnia spółdzielnie z opłat sądowych za wpis do Krajowego Rejestru Sądowego i jego zmiany. Mogą one liczyć na wsparcie publiczne w formie dotacji, pożyczek, poręczeń czy doradztwa, a także na możliwość udziału w zamówieniach publicznych zarezerwowanych dla przedsiębiorstw społecznych.

Od kiedy obowiązuje?

Ten jednolity tekst ustawy obowiązuje od dnia jego ogłoszenia, czyli 15 stycznia 2026 r. Same przepisy ustawy o spółdzielniach socjalnych weszły w życie w 2006 roku, a niniejsze obwieszczenie zbiera wszystkie późniejsze nowelizacje w jednym dokumencie, ułatwiając dostęp do aktualnego prawa.

Praktyczne konsekwencje dla zwykłych ludzi

Spółdzielnie socjalne stanowią ważne narzędzie w walce z wykluczeniem społecznym i bezrobociem. Dzięki nim osoby, które mają trudności ze znalezieniem pracy na otwartym rynku, otrzymują wsparcie w odbudowaniu kwalifikacji, zdobyciu doświadczenia i integracji ze społeczeństwem. To sprzyja budowaniu bardziej spójnego i aktywnego społeczeństwa. Dla lokalnych społeczności oznacza to rozwój przedsiębiorczości społecznej i często dostęp do usług świadczonych przez spółdzielnie socjalne, np. w zakresie opieki czy edukacji.