Ustawa chroniąca osoby działające publicznie przed pozwami, które mają uciszyć debatę

W Polsce wchodzi w życie nowa ustawa, która ma na celu ochronę osób uczestniczących w debacie publicznej przed tzw. strategicznymi pozwami mającymi na celu uciszenie debaty publicznej (SLAPP). Są to pozwy sądowe, których głównym celem nie jest wygrana, lecz zastraszenie, zniechęcenie lub obciążenie finansowe kogoś za wyrażanie opinii w sprawach ważnych dla społeczeństwa.

Co zmienia ustawa w praktyce?

Głównym celem ustawy jest wprowadzenie mechanizmów, które pozwolą sądom szybko identyfikować i oddalać bezzasadne pozwy, mające na celu stłumienie debaty. Dzięki temu osoby krytykujące, dziennikarze, aktywiści czy organizacje pozarządowe nie będą musiały borykać się z długotrwałymi i kosztownymi procesami sądowymi, które mają ich uciszyć.

Kogo dotyczy?

Ustawa dotyczy każdego, kto angażuje się w debatę publiczną, np. wyrażając opinie na temat:

• Praw podstawowych, zdrowia publicznego, bezpieczeństwa, środowiska lub klimatu.
• Działań osób publicznych w sektorze publicznym i prywatnym.
• Postępowań przed organami państwowymi lub unijnymi.
• Podejrzeń przestępstw, wykroczeń.
• Walki z dezinformacją i obrony wartości konstytucyjnych.

Jakie prawa lub obowiązki wprowadza?

Dla osób pozywanych (pozwanych), czyli tych, którzy są bronieni przez ustawę:

• Kaucja na koszty procesu: Sąd może zobowiązać powoda (osobę pozywającą) do wpłacenia kaucji, która zabezpieczy koszty procesu pozwanego, jeśli istnieje podejrzenie, że pozew ma na celu uciszenie debaty.
• Szybkie oddalenie pozwu: Jeśli pozew jest oczywiście bezzasadny, sąd może go oddalić nawet w ciągu trzech miesięcy od złożenia.
• Wsparcie organizacji pozarządowych: Organizacje chroniące wolność słowa lub zajmujące się tematem debaty mogą przystąpić do procesu lub przedstawić sądowi istotne informacje.
• Stwierdzenie nadużycia: Sąd w wyroku może jasno stwierdzić, że pozew miał na celu stłumienie debaty publicznej.

Dla osób pozywających (powodów), jeśli ich pozew jest uznany za SLAPP:

• Grzywny: Sąd może nałożyć grzywnę w wysokości do 20-krotności, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach nawet do 100-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę.
• Zwrot kosztów procesu: Powód zostanie zobowiązany do zwrotu wszystkich kosztów procesu pozwanemu, w tym pełnych kosztów zastępstwa procesowego.
• Obowiązek publikacji wyroku: Sąd może nakazać powodowi opublikowanie sentencji wyroku na jego koszt, np. w mediach.

Ustawa przewiduje również, że Minister Sprawiedliwości będzie publikował w Biuletynie Informacji Publicznej informacje o dostępnych gwarancjach proceduralnych i środkach wsparcia dla osób pozywanych. Ponadto, wyroki uznające pozew za SLAPP będą anonimowo zamieszczane w portalu orzeczeń sądów powszechnych, co zwiększy przejrzystość i świadomość problemu.

Od kiedy obowiązuje?

Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia jej ogłoszenia w Dzienniku Ustaw (czyli 14 dni po 23 czerwca 2026 r.). Jej przepisy stosuje się do postępowań wszczętych od tego dnia.