Ważne zmiany w ZUS: nowe zasady orzekania o niezdolności do pracy i kontroli zwolnień lekarskich

Zmiany w Orzekaniu o Zdolności do Pracy i Niezdolności do Samodzielnej Egzystencji

Najważniejszą zmianą jest rozszerzenie grona osób uprawnionych do wydawania orzeczeń dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). Do tej pory głównie lekarze orzecznicy ZUS oceniali zdolność do pracy i decydowali o świadczeniach. Po zmianach:

• Fizjoterapeuci będą mogli wydawać orzeczenia w sprawach skierowania na rehabilitację leczniczą w ramach prewencji rentowej (czyli zapobiegania trwałej niezdolności do pracy).
• Pielęgniarki i pielęgniarze uzyskają uprawnienia do orzekania w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Oznacza to, że pacjenci w niektórych przypadkach nie będą musieli czekać wyłącznie na ocenę lekarza ZUS, co może przyspieszyć procesy. Wszystkie orzeczenia będą wydawane elektronicznie, co ma usprawnić obieg dokumentów. Wprowadzono też jasne zasady dotyczące sposobu wydawania orzeczeń, dokumentacji oraz możliwości odwołania się od nich.

Nowe Zasady Kontroli Zwolnień Lekarskich (L4)

Ustawa wprowadza precyzyjne definicje i procedury dotyczące kontroli zwolnień chorobowych, które mają zwiększyć przejrzystość i skuteczność działań ZUS:

• Czym jest "praca zarobkowa" na zwolnieniu? Jasno określono, że wszelka aktywność przynosząca dochód, poza incydentalnymi sytuacjami, jest niedozwolona. Wyjątkiem może być sytuacja, gdy rodzaj pracy pozwala na jej wykonywanie pomimo choroby i zostanie to wskazane (np. praca zdalna, jeśli nie koliduje z leczeniem).
• Czym jest "aktywność niezgodna z celem zwolnienia"? Obejmuje to wszystkie działania, które utrudniają lub wydłużają powrót do zdrowia. Wyklucza to jednak zwykłe czynności dnia codziennego.
• Kontrole ZUS: ZUS zyska bardziej szczegółowe uprawnienia do kontroli. Będzie mógł przeprowadzać kontrole w miejscu zamieszkania, pobytu czy pracy osoby na zwolnieniu. Kontrolujący będą mieli prawo żądać informacji od osoby kontrolowanej, jej pracodawcy oraz lekarza prowadzącego leczenie. Celem jest weryfikacja, czy zwolnienie lekarskie jest wykorzystywane zgodnie z jego przeznaczeniem.
• Skutki naruszeń: Stwierdzenie naruszenia zasad może skutkować utratą prawa do zasiłku chorobowego lub rehabilitacyjnego.

Procedury Odwoławcze i Nadzór

Ustawa wprowadza również nowe mechanizmy dotyczące odwołań od orzeczeń ZUS:

• Osoba niezadowolona z orzeczenia będzie miała prawo do wniesienia sprzeciwu w ciągu 14 dni od jego doręczenia.
• Główny Lekarz Orzecznik ZUS będzie mógł zgłosić zarzut wadliwości orzeczenia w podobnym terminie, co pozwoli na ponowne rozpatrzenie sprawy. Od orzeczenia wydanego w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy nie będzie przysługiwał kolejny sprzeciw.
• Wprowadzono też szczegółowe zasady nadzoru nad wydawaniem orzeczeń przez Naczelnego Lekarza Zakładu, co ma zapewnić ich prawidłowość.

Co to oznacza dla przeciętnego obywatela?

• Szybciej i sprawniej: Możliwość wydawania niektórych orzeczeń przez fizjoterapeutów i pielęgniarki może skrócić czas oczekiwania na decyzje ZUS w niektórych sprawach.
• Większa przejrzystość: Nowe definicje i procedury mają uczynić system orzekania i kontroli bardziej zrozumiałym, choć jednocześnie bardziej restrykcyjnym.
• Uważność na zwolnieniu: Będzie trzeba jeszcze bardziej uważać na to, co robimy w czasie zwolnienia lekarskiego. Każda aktywność zarobkowa lub utrudniająca leczenie może skutkować utratą świadczeń. W przypadku posiadania wielu umów o pracę, należy informować płatnika składek o zwolnieniu z innego tytułu.
• Obowiązek współpracy: Niezbędna będzie pełna współpraca z kontrolerami ZUS i udostępnianie dokumentacji medycznej na żądanie.

Kogo dotyczy?

Ustawa dotyczy szerokiej grupy osób:

• Wszystkich ubezpieczonych, którzy ubiegają się o świadczenia z ZUS (zasiłki chorobowe, rehabilitacyjne, renty z tytułu niezdolności do pracy).
• Fizjoterapeutów, pielęgniarek i lekarzy orzeczników, którzy będą wydawać orzeczenia dla ZUS.
• Pracodawców, którzy wypłacają zasiłki chorobowe i są uprawnieni do kontrolowania pracowników.
• Ponadto, zmiany w sposobie orzekania ZUS wpływają na szereg innych ustaw, dotyczących m.in. sędziów, prokuratorów, urzędników państwowych, kombatantów czy inwalidów wojennych, których zdolność do pracy jest oceniana.

Od kiedy obowiązuje?

Większość kluczowych zmian, w tym te dotyczące orzekania przez fizjoterapeutów i pielęgniarki, oraz nowe, szczegółowe procedury orzecznicze i kontrolne ZUS, wejdzie w życie 1 stycznia 2027 roku. Niektóre mniejsze zmiany obowiązują już wcześniej, np. od 12 kwietnia 2026 r. lub 1 października 2026 r.