Zasady korzystania z zasobów genetycznych i sprawiedliwego dzielenia się korzyściami

Ten akt prawny, przedstawiony w jednolitym tekście z 2026 roku, ma na celu wdrożenie międzynarodowych porozumień (w szczególności Protokołu z Nagoi poprzez regulacje UE) dotyczących dostępu do zasobów genetycznych i sprawiedliwego podziału korzyści wynikających z ich wykorzystania. Dotyczy on przede wszystkim badaczy, instytucji naukowych i przedsiębiorstw w Polsce, które pracują z materiałami biologicznymi (zasobami genetycznymi) i związaną z nimi wiedzą tradycyjną, zwłaszcza pochodzącą spoza Polski.

Co zmienia ustawa w praktyce?

Ustawa wprowadza klarowne zasady dotyczące tego, kto i w jaki sposób może uzyskać dostęp do zasobów genetycznych oraz jak należy postępować z korzyściami płynącymi z ich wykorzystania. Oznacza to, że użytkownicy zasobów, np. firmy biotechnologiczne czy instytuty naukowe, muszą udowodnić, że pozyskali zasoby w sposób legalny i etyczny. Muszą także prowadzić szczegółową dokumentację dotyczącą pochodzenia zasobów i sposobu ich wykorzystania.

Kogo dotyczy?

Ustawa dotyczy przede wszystkim:

• Naukowców i badaczy prowadzących badania z wykorzystaniem materiałów biologicznych.
• Firm biotechnologicznych i farmaceutycznych rozwijających nowe produkty na bazie zasobów genetycznych.
• Kolekcji zasobów genetycznych (np. banków genów, ogrodów botanicznych) oraz ich posiadaczy.
• Organów administracji publicznej, w szczególności Inspekcji Ochrony Środowiska, która sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów.

Obywatel, który nie zajmuje się profesjonalnie badaniem czy komercyjnym wykorzystaniem zasobów genetycznych, nie odczuje bezpośrednio skutków tej ustawy. Pośrednio jednak przyczynia się ona do odpowiedzialnego zarządzania globalnymi zasobami naturalnymi.

Jakie prawa lub obowiązki wprowadza?

Ustawa nakłada na użytkowników szereg obowiązków:

• Obowiązek należytej staranności: Użytkownicy muszą sprawdzić, czy zasoby genetyczne zostały pozyskane zgodnie z prawem kraju pochodzenia.
• Podział korzyści: Konieczne jest ustanowienie "wzajemnie uzgodnionych warunków" podziału korzyści (finansowych lub niefinansowych) z krajem lub społecznością, od której zasoby pochodzą.
• Prowadzenie dokumentacji: Użytkownicy muszą przechowywać informacje i dokumenty dotyczące dostępu do zasobów i podziału korzyści przez co najmniej 20 lat.
• Składanie oświadczeń: W niektórych przypadkach konieczne jest składanie oświadczeń o dołożeniu należytej staranności.

Za nieprzestrzeganie tych obowiązków grożą kary pieniężne w wysokości od 1 000 zł do 200 000 zł, w zależności od rodzaju i skali naruszenia. Kary te są ustalane przez wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska i stanowią dochód budżetu państwa.

Od kiedy obowiązuje?

Jednolity tekst ustawy wszedł w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia obwieszczenia, czyli 30 maja 2026 roku. Sama ustawa (jej pierwotna wersja) obowiązuje od 2016 roku, a zmiany w niej były wprowadzane w kolejnych latach, w tym znaczące zmiany w grudniu 2025 roku.

Praktyczne konsekwencje dla zwykłych ludzi

Dla przeciętnego Polaka ustawa ta ma znaczenie głównie pośrednie. Wprowadza ona etyczne i prawne ramy dla wykorzystywania cennych zasobów biologicznych, co przyczynia się do globalnej ochrony bioróżnorodności i sprawiedliwości społecznej. Firmy i instytuty badawcze działające w Polsce, które korzystają z genetyki, muszą dostosować swoje procedury, co może wpływać na koszty i złożoność projektów badawczych, ale jednocześnie buduje zaufanie i odpowiedzialność w tej dziedzinie.