Aktualne przepisy dotyczące ochrony przyrody w Polsce – jednolity tekst ustawy

Obwieszczenie Marszałka Sejmu z dnia 5 grudnia 2025 r. ogłasza jednolity tekst ustawy o ochronie przyrody, co oznacza, że wszystkie zmiany wprowadzone od 2004 roku (gdy ustawa weszła w życie) do 4 grudnia 2025 roku zostały zebrane w jeden, przejrzysty dokument. Chociaż obwieszczenie datowane jest na 7 stycznia 2026 r., to sama ustawa w swoim nowym brzmieniu obowiązuje już z uwzględnieniem zmian wchodzących w życie w różnych terminach, niektóre w przyszłości (np. 3 czerwca 2026 r. lub 1 stycznia 2027 r.).

Co zmienia ustawa w praktyce?

Ustawa nie wprowadza nowych regulacji, lecz porządkuje istniejące przepisy, czyniąc je łatwiejszymi do odczytania i zrozumienia. Dotychczasowe zmiany dotyczące m.in. funkcjonowania parków narodowych, zasad usuwania drzew i krzewów czy kar za naruszenie przepisów o ochronie przyrody są teraz w jednym miejscu.

Kogo dotyczy?

Przepisy ustawy dotyczą każdego obywatela Polski, ale w szczególności:

• Właścicieli nieruchomości, zwłaszcza tych położonych na obszarach chronionych lub graniczących z nimi, a także planujących budowę czy wycinkę drzew.
• Rolników, leśników i rybaków, których działalność jest regulowana w kontekście zrównoważonego użytkowania zasobów przyrody.
• Przedsiębiorców realizujących inwestycje, które mogą oddziaływać na środowisko.
• Instytucji naukowych i oświatowych prowadzących badania i edukację w zakresie ochrony przyrody.
• Organów administracji publicznej i samorządów, odpowiedzialnych za tworzenie i zarządzanie formami ochrony przyrody.

Jakie prawa lub obowiązki wprowadza?

Ustawa jasno określa cele i formy ochrony przyrody, takie jak parki narodowe, rezerwaty, parki krajobrazowe, obszary Natura 2000, pomniki przyrody i inne. Wskazuje, że ochrona przyrody polega na zachowaniu różnorodności biologicznej, krajobrazów, a także na edukacji proekologicznej.

Kluczowe obowiązki i ograniczenia dla obywateli:

• Dbałość o przyrodę jako dziedzictwo narodowe (art. 4).
• Zakazy na obszarach chronionych: W parkach narodowych, rezerwatach, parkach krajobrazowych i obszarach Natura 2000 obowiązują szczegółowe zakazy dotyczące m.in. budowy, pozyskiwania surowców, polowań, zmian stosunków wodnych, wprowadzania psów (z wyjątkami) czy prowadzenia działalności gospodarczej. Pełna lista zakazów znajduje się w poszczególnych rozdziałach ustawy (np. art. 15, 17, 24, 33).
• Usuwanie drzew i krzewów: Wiele działań wymaga zezwolenia (np. od wójta, burmistrza, prezydenta miasta, a w przypadku zabytków – konserwatora) lub zgłoszenia (art. 83, 83f). Za usunięcie drzewa lub krzewu mogą być pobierane opłaty (art. 84, 85), które mogą być odroczone lub umorzone w przypadku nasadzeń zastępczych.
• Zwierzęta i rośliny chronione: Obowiązują zakazy dotyczące zabijania, okaleczania, płoszenia, zbierania czy handlu okazami gatunków chronionych (art. 51, 52). Posiadacze niektórych gatunków zwierząt są zobowiązani do ich rejestracji (art. 64). Zakazane jest też rozmnażanie zwierząt chronionych lub obcych, a także krzyżowanie gatunków (art. 119a).

Konsekwencje naruszenia przepisów:
Ustawa przewiduje kary finansowe (art. 88, 89) za nielegalną wycinkę drzew, zniszczenie roślinności czy niezgłoszenie zwierząt. Za poważne przestępstwa, takie jak nielegalne posiadanie lub handel gatunkami chronionymi, przewidziane są kary pozbawienia wolności (art. 127a, 128, 128a).

Od kiedy obowiązuje?

Niniejsze obwieszczenie zostało opublikowane 7 stycznia 2026 r. i przedstawia ustawę w brzmieniu uwzględniającym zmiany, które weszły w życie do 4 grudnia 2025 r., a także te, które wejdą w życie w terminach późniejszych określonych w aktach zmieniających (np. w 2026 i 2027 r.). Oznacza to, że jest to najbardziej aktualny, skonsolidowany zbiór przepisów, na którym należy bazować, z uwzględnieniem wskazanych dat wejścia w życie poszczególnych nowelizacji.